Bir Milletin İstiklal Sesi: Mehmet Emin Resulzade

Onun hayatı yalnızca bir siyasetçinin hikâyesi değil; bir milletin esaretten bağımsızlığa yürüyüşünün, fikirden devlete uzanan mücadelesinin de hikâyesidir.

Çarlık Rusyası’nın Gölgesinde Bir Fikir Adamı

1884 yılında Bakü yakınlarında dünyaya gelen Resulzade, henüz gençlik yıllarından itibaren içinde yaşadığı dönemin siyasi ve fikrî atmosferine kayıtsız kalmadı. Çarlık Rusyası’nın hâkimiyetinde yaşayan Azerbaycan Türkleri, hem siyasi baskılar hem de kültürel kısıtlamalar altında varlıklarını sürdürmeye çalışıyordu. İşte bu ortamda yetişen Resulzade, kalemi ve fikriyle mücadele etmeyi seçti.

Henüz genç yaşlarda gazeteciliğe başladı. Yazdığı makalelerde Türk kimliğini, hürriyeti ve millet olma bilincini savundu. Onun kaleminde millet fikri yalnızca romantik bir duygu değil; aynı zamanda siyasi bir hedef, tarihî bir sorumluluktu. Bu yüzden yazıları kısa sürede dikkat çekti, fakat aynı zamanda baskıları da beraberinde getirdi. Çarlık yönetiminin baskıları nedeniyle sürgünler, takipler ve zorunlu göçler Resulzade’nin hayatının bir parçası hâline geldi.

Fikirden Devlete Uzanan Yol

20. yüzyılın başlarında Rusya’da yaşanan siyasi çalkantılar, Türk halkları için yeni bir fırsat doğurdu. 1917’de gerçekleşen Rus Devrimi ile Çarlık düzeni yıkılınca, imparatorluk içinde yaşayan birçok millet kendi kaderini tayin etme fırsatı buldu.

Resulzade işte bu tarihi dönemde Azerbaycan Türklerinin siyasi kaderini belirleyecek en önemli isimlerden biri olarak öne çıktı. Kurduğu ve liderliğini yaptığı Müsavat Partisi, kısa sürede Azerbaycan’da millî bir hareketin merkezine dönüştü. Bu hareket yalnızca siyasi bağımsızlık talep etmiyor; aynı zamanda modern, demokratik ve milli bir devletin temellerini atmayı hedefliyordu.

28 Mayıs 1918 tarihinde, tarihe geçen bir kararla Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin ilanı gerçekleşti. Böylece Azerbaycan, Müslüman dünyasında kurulan ilk demokratik cumhuriyetlerden biri oldu. Bu gelişme yalnızca Azerbaycan için değil, bütün Türk dünyası için tarihi bir dönüm noktasıydı.

Resulzade bu tarihi sürecin hem fikir babası hem de siyasi lideri olarak tarihe geçti. O gün söylediği ve bugün hâlâ Azerbaycan’ın millî hafızasında yaşayan şu söz, onun mücadelesinin ruhunu en iyi şekilde anlatır:

“Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez.”

Bu söz yalnızca bir slogan değil; bir milletin bağımsızlık iradesinin sembolü hâline geldi.

Türk Dünyası Perspektifi ve Türk Ocakları

Resulzade’nin mücadelesi yalnızca Azerbaycan ile sınırlı değildi. O, kendisini geniş anlamda Türk dünyasının bir parçası olarak görüyordu. Bu nedenle düşünce dünyasında Türkçülük önemli bir yer tutuyordu.

Türkiye ile olan ilişkileri de bu bağlamda oldukça güçlüydü. Resulzade, Osmanlı aydın çevreleriyle temas hâlinde olmuş ve Türk Ocakları çevresinde gelişen Türkçü fikir hareketine yakın bir çizgide yer almıştır. Onun için Azerbaycan’ın bağımsızlığı, aynı zamanda Türk dünyasının uyanışının bir parçasıydı.

Bu anlayış, Resulzade’nin siyasetinde iki temel ilkeyi ortaya koyuyordu: millî kimliğin korunması ve çağdaş bir devlet düzeninin kurulması. Yani o, yalnızca bir bağımsızlık mücadelesi vermekle kalmadı; aynı zamanda modern bir Türk devletinin nasıl olması gerektiğine dair güçlü bir vizyon ortaya koydu.

İşgal, Sürgün ve Bitmeyen Mücadele

Ne var ki Azerbaycan Cumhuriyeti uzun ömürlü olamadı. 1920 yılında Sovyet ordusunun Bakü’ye girmesiyle genç cumhuriyet sona erdi. Sovyetler Birliği’nin Azerbaycan’ı işgali, Resulzade için yeni bir mücadelenin başlangıcı oldu.

Tutuklandı, baskılara maruz kaldı ve ardından sürgün hayatı başladı. Türkiye, Polonya ve Avrupa’nın çeşitli şehirlerinde yaşamını sürdürürken Azerbaycan’ın bağımsızlık davasını savunmaya devam etti. Yazılar yazdı, kitaplar kaleme aldı ve Türk dünyasının farklı merkezlerinde Azerbaycan meselesini anlatmaya çalıştı.

Onun hayatının bu dönemi, bir siyasetçinin iktidardan uzak kaldığında mücadelesini bırakmadığının en güçlü örneklerinden biridir. Resulzade için bağımsızlık yalnızca bir dönemlik siyasi başarı değil; ömür boyu sürecek bir dava idi.

Türk Milliyetçiliği Açısından Resulzade

Bugün Türk milliyetçiliği perspektifinden bakıldığında Resulzade’nin önemi daha iyi anlaşılmaktadır. O, milliyetçiliği yalnızca bir söylem olarak değil; devlet kuran bir irade olarak ortaya koymuştur.

Resulzade’nin mücadelesi üç temel noktada Türk dünyası için büyük bir anlam taşır:

            •          Türk kimliğinin modern devlet yapısıyla birleşebileceğini göstermesi

            •          Dil, kültür ve tarih bilinci üzerine kurulu bir millet anlayışını savunması

            •          Bağımsızlık fikrini yalnızca teoride değil, pratikte de hayata geçirmesi

Bu yönüyle Resulzade, yalnızca Azerbaycan’ın değil; bütün Türk dünyasının siyasi ve fikrî tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Bir Bayrak, Bir Hafıza

Bugün Azerbaycan’ın bağımsız bir devlet olarak varlığını sürdürmesi, bir bakıma Resulzade’nin fikirlerinin tarih içindeki doğrulanmasıdır. 1991 yılında Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Azerbaycan yeniden bağımsızlığına kavuştuğunda, Resulzade’nin adı ve mirası yeniden hatırlandı.

Onun hayatı bize şunu gösterir: Bir milletin kaderini değiştiren şey yalnızca şartlar değildir; o şartlar karşısında ortaya çıkan iradedir.

Mehmet Emin Resulzade, işte bu iradenin adıdır.

Ve bugün Türk dünyasının farklı köşelerinde dalgalanan bayraklara bakıldığında, onun yıllar önce söylediği o söz hâlâ yankılanmaktadır:

“Bir kere yükselen bayrak bir daha inmez.”

Harun Demirel

Avrasya Bir Vakfı Gençlik Merkezi Partner Kuruluşlar Koordinatörü