Türkiye-Azerbaycan: Tek Millet İki Devlet

Mehdi Pezeşki

Türkiye ve Azerbaycan’ın laik bir sisteme uyum sağlamasına, Türkiye ile Ermenistan arasında Ermeni soykırımı konusundaki ihtilaflara, Azerbaycan ile Ermenistan arasında Dağlık Karabağ konusundaki görüş ayrılıklarına, İran ve Rusya gibi bölgesel güçlerin varlığına ve bu iki ülkenin ABD’yi takip etmesine bakıldığında, Türkiye ve Azerbaycan ilişkilerinin çok stratejik olduğu görünüyor.

Recep Tayyip Erdoğan’ın Türkiye cumhurbaşkanlığı seçimlerinde zafer kazanması, Ahmet Davutoğlu’nun Başbakanlık görevine gelmesi ve Abdullah Gül’ün Cumhurbaşkanlığı Köşkü’nü terk etmesiyle Türkiye, siyasi hayatında yeni bir döneme girdi.

Türkiye’nin dış politikası da bu kuraldan istisna değil ve pek çok eleştiriye maruz kalan komşularla sıfır sorun politikası, aynı şekilde Erdoğan’ın dış politika önceliklerinden sayılır. Erdoğan, yemin töreninden sonraki ilk günlerde Azerbaycan’ı ziyaret etmesi, bu ülkenin Türkiye için önemli olduğunu gösteriyor. Baba Aliyev’in söylediği gibi; Türkiye ve Azerbaycan’ın ilişkileri, tek millet iki devlet çerçevesindedir. Türkiye ile Azerbaycan arasındaki ilişkiler geçmiş yıllar boyunca stratejikti ve bazı durumlarda-ağırlıklı olarak Azerbaycan’ın Sovyetlerden bağımsızlığını kazandığı ilk dönemlerde- bu ilişkiler inişli ve çıkışlıydı.

Söz konusu iki ülkenin geçmişteki ilişkileri incelendiğinde bu konu çok net görülüyor. Erdoğan, hükûmetinden önceki hükûmetler tarafından Azerbaycan’a Pantürkizm bakışı, bu ülke ile ilişkilerin kurulması, sürekliliği ve geliştirilmesi, kurumların oluşturulması ve iki ülkede farklı düzeylerde toplantıların yapılması, Azerbaycan`da Halk cephesi Partisi iktidarı döneminde Türkiye’nin Azerbaycan’ı desteklemesi, Elçibey’in Cumhurbaşkanı olması için yardımcı olması gibi durumlar, Türkiye’nin Aliyevlerin iş başına gelmesinden önce Azerbaycan’daki girişimleridir.

Haydar Aliyev’in iş başına gelmesiyle Türkiye’nin Azerbaycan’da nüfuz ve müdahale oranı azaldı. Ankara, bu dönemde Azerbaycan ile ilişkilerin geliştirilmesinde diğer yöntemleri kullandı ve zamanla bu ülkede nüfuzunu arttırmayı başardı. Öyle ki, ülkesinin Türkiye ile ilişkilerinde, 'tek millet iki devlet' sözünü ilk kez Haydar Aliyev kullandı.

Gündeme gelen alternatiflere bakıldığında, Azerbaycan, Türkiye için önemli ve stratejik bir ülke olarak kabul ediliyor.

Bu durumda Türkiye ile Azerbaycan arasındaki stratejik ilişkiler adı altında Türkiye hangi hedefleri takip ediyor? sorusu gündeme geliyor.

Bu soruya cevap vermeden önce Türkiye ve Azerbaycan’ın ortak kültürel ve -genellikle laik bir sisteme tabi olan- siyasi sistemi, Türkiye ile Ermenistan arasında 1914 yılındaki Ermeni soykırımı konusundaki ihtilaflar, Azerbaycan ile Ermenistan arasında Dağlık Karabağ sorunu ayrıca İran, Rusya ve hatta Çin gibi güçlerin varlığı, NATO üyeliği ve aynı şekilde bu iki ülkenin ABD’yi takip etmesi ve Avrasya’da stratejik konumda bulunmaları gibi durumları dikkate alınca, Türkiye ve Azerbaycan’ın ilişkilerini çok önemli ve stratejik nitelendirmek gerektiği konusu oldukça önemli görünüyor.

İki ülke ilişkileri ister Erdoğan’ın Başbakanlık döneminde bulunması ister şu anda Cumhurbaşkanı görevinde bulunması, iki ülke liderlerinin farklı toplantılarda daima birbirinin önemine vurgu yapmasına neden oldu. Bu da, iki ülke birbiriyle yakın ilişkilerde bulunarak stratejik hedeflere ulaşabilecekleri bir konudur.

Ayrıca İsrail, son yıllarda Azerbaycan’ın ilk beş ticarî ortağı arasında yer aldı. Bakü, İsrail’e petrol temin eden ilk ülke oldu ve İsrail’in yıllık yaklaşık yüzde 40 petrolünü sağlıyor ve İsrail de Azerbaycan’a silah temin ediyor. Bu açıklamayla İsrail ile ilişkilerin, Azerbaycan`ın güvelik ve Türkiye’nin bölgede etkili bir ülke olarak rol oynaması yolunda iki ülke arasında bağlantı noktası olduğu sonucuna varıyoruz.

Bu çerçeveden bakıldığında Türkiye ile Azerbaycan arasındaki stratejik ilişkilerinin denkleminin ve bu ülkenin Türkiye ve bizzat Cumhurbaşkanı Erdoğan için öneminin cevabını buluyoruz. Eski Dışişleri Bakanı ve şu anki Başbakan Ahmet Davutoğlu’nun komşularla sıfır sorun politikasının düşünce mimarlığını dikkate alırsak Amerika ve İsrail gibi ülkelerin ayak izleri bu politikada görünüyor. Bu da, bizzat bölgede şiddetli çatışmaların meydana gelmesine ve Türkiye’nin Suriye ve Irak gibi komşularının devrilme ve bölünme eşiğine gelmesine neden olmuştur. Bu, Amerika ve İsrail gibi güçlerin Türkiye üzerinde etkisinin olduğunun göstergesidir ve bu sürece, Türkiye`nin geleceğinde ve Erdoğan’ın Cumhurbaşkanlığı döneminde tanık olabiliriz.

Diğer yandan Azerbaycan`ın da güvenlik konularını yeniden tanımlamak için ABD, İsrail ve Türkiye’nin desteğine acilen ihtiyacı var ve bu konu, iki ülkenin İran ve Rusya gibi komşularıyla olan ilişkilerinde olumsuz sonuçları da beraberinde getirebilir.(İran, Fars Haber Ajansı - 03 Eylül 2014)